کاهش بلایای طبیعی با حفاظت از محیط زیست

دسته: مقاله ها نمایش از شنبه, 01 آبان 1389 17:23 بازدید: 1061

هرچند تاکنون نقش انسانها در وقوع بسیاری از حوادث طبیعی غیر مترقبه شناخته شده نیست اما بسیاری از حوادث طبیعی مستقیم یا غیر مستقیم متاثر از اعمال و کارهای روزمره انسانهاست که در سراسر جهان در حال انجام است .

در بین کشورهای جهان، ايران به لحاظ حوادث غيرمترقبه جزو 10کشور بلاخيز جهان است که از 40 حادثه طبيعي غيرمترقبه شناسایی شده در جهان بيش از30 مورد آن درايران رخ مي دهد. ایران در حالی6 درصدتلفات بلاياي طبيعي جهانرا به خود اختصاص داده است که فقطيک درصد جمعيت جهان را دارد ، اين مساله پرسش اساسي را ايجاد مي کندو آن اینکه براي جلوگيري و کاهش اثرات بلاياي طبيعي چه کرده ايم و چه باید بکنیم؟ پاسخ این سئوال روشن است ، هر سال با نزدیک شدن هفته کاهش اثرات بلایای طبیعی ، جلسات متعددی در زمینه های مختلف اعم از هماهنگی مانورهای عملیاتی، دور میزی، رژه تجهیزات و امکانات ، سخنرانی مسئولین در مراکز مختلف و دهها برنامه دیگر توسط نهادها و سازمانهای مسئول برگزار می شود و با اتمام این دهه ، انگار همه کارها و وظایف در این خصوص انجام شده است . گاهی هم ورق زدن تقویم و دیدن روز ملی کاهش اثرات بلاياي طبيعي در تاریخ 20 مهرماه، بهانه اي می شود براي پرداختن به حوادثي که هر لحظه جامعه را تهديد مي کنند. حال سئوال دیگری مطرح می شود ، آیا این اقدامات کافی است؟ مقایسه اثرات هرکدام از حوادث در کشورهای مختلف ، ساده ترین را ه برای دریافت پاسخ است. زلزله بم با قدرت کمتر از 6.5ريشتر، بيش از 40هزار کشته بر جا گذاشت و همزمان با اينحادثه ، زلزله 8 ريشتري ژاپن تنها يک کشته برجا گذاشت و اين در حالي است که شهرهايژاپن پرجمعيت تر از شهرهاي ايران است. این مبین آن است کهبسياري از کشورهاي جهان با شناسايي مهمترين تهديدات طبيعي خود با برنامه ريزي بهسمت کاهش اثرات حوادث رفته اند.

تنوع آب و هوايي و اقلیمی کشورباعث شده تا ايران در معرض حوادث طبيعي متفاوتي قرار گرفته باشد، مهمترين بلايايطبيعي دو دهه اخير ايران که بالاترين آمار تلفات جاني و خسارات مالي را داشته زلزله، سيل ، خشکسالي ، آتش سوزي و ... بوده است. بجز زلزله که ناشی از فرآیندهای درونی زمین است و تقریبا" هيچنقطه اي از ايران نيست که از خطر وقوع زلزله در امان باشد، بسیاری از حوادث ، به نوعی پاسخ طبیعت است به رفتارهای انسان. در حالي بیشتر استانهای کشور با پيامدهاي ناشي از خشکسالي دست به گريبان هستند که برخی از استان ها هر ساله با سيلهاي خانه برانداز مواجه مي شوند.

اقدامات انجام شده در کشور در راستای بهبود مدیریت و توانایی کنترل بحرانهای ناشی از وقوع حوادث و افزایش امکانات مورد نیاز مردم در زمان وقوع حوادث، برای کاهش فشار به مردم آسیب دیده قطعا" لازم است اما در کاهش همه جانبه اثرات اصلا" کافی نیست. برای کاهش موثر خسارات ، تخریب ها، زیانها و تلفات ناشی از وقوع حوادث، برنامه ریزی استراتژیک مبتنی بر پیشگیری از وقوع برخی حوادث در کشور یک ضرورت است.

حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی به دلیل ارتباط موثر بین تخریب منابع طبیعی با بروز حوادث طبیعی می تواند راهی موثر در پیشگیری از وقوع حوادث ناگوار در درازمدت باشد. شاید در نزد افکار عمومی این موضوع خیلی ملموس نباشد اما بیشتر حوادث غیر مترقبه کشور بجز زلزله از قبیل سیل، آتش سوزی جنگلها و مراتع، خشک شدن دریاچه ها و تالابها، رانش زمین، توسعه بیابانها، گرد و غبار ، شن های روان، کاهش منابع آب شرب و کشاورزی، آلودگی هوا و...همگی با تخریب محیط زیست و از بین رفتن منابع اکولوژیکی در ارتباط هستند.ملموس ترین نمونه این ارتباط، وقوع سیل سالهای اخیر در مناطق شمالی کشور( گلستان و مازندران) است که علت آن قطع درختان و تخریب مراتع بالادست بود. اگر بیابانها توسعه می یابند و روستاها و شهرهای حاشیه بیابان به دلیل شن های روان مجبور به تخلیه هستند و اقتصاد هزاران نفر به خطر می افتد این موضوع قطعا" به دلیل چرای بی رویه و بیش از ظرفیت مراتع، کاهش سفره های آب زیرزمینی و خشک شدن قناتها و چاهها و بوته کنی و قطع درختان است. خشک شدن دریاچه ها و تالابها که بیشتر در سالهای اخیر نمود پیدا کرده ، نتیجه برنامه ریزی های نادرست در سالهای گذشته است. نمونه بارز آن دریاچه با ارزش ارومیه است که عقب نشینی آب و کاهش 6 متری عمق آن به دلیل نادیده گرفتن حق آبه مورد نیاز دریاچه در زمان احداث سدهای ایجاد شده بر رودخانه های مهم حوضه این دریاچه بوده که زندگی و اقتصاد دهها هزار نفر را به مخاطره انداخته است. اثرات فاجعه خشک شدن آب دریاچه ارومیه شاید به مراتب دهها برابر زلزله بم باشد اما چون محاسبه ای درکار نیست توجه ای هم نمی شود. بجای اصلاح الگوی آبیاری در بخش کشاورزی و کاهش مصرف آب، به افزایش راندمان آبیاری و جایگزین کردن منابع جدید آب از قبیل پسابهای تصفیه شده توجه و به منظور افزایش سطح اراضی و تولیدات کشاورزی ، از آبهای زیر زمینی بیش از تغذیه آبخوان در همه آبخوانهای کشور برداشت می شود . در اکثر آبخوانها و دشتهای کشور بیلان آبخوان منفی است و برخی از شهرها و روستاها به دلیل شور شدن منابع آب زیرزمینی با مشکل آب شرب مواجه اند که در آینده بطور حتم کشاورزی و اقتصاد خانواده های روستایی به دلیل کمبود منابع آب با مشکل مواجه خواهد شد. آلودگی هوا یکی دیگر از معضلاتی است که به صور مختلف باعث خسارتهای جانی و مالی می گردد، گرد و غبار ناشی از توسعه بیابانها و یا آلودگی هوای شهرها به دلیل مصرف زیاد سوخت های فسیلی همه ریشه در دخالتهای انسان در چرخه طبیعت دارد.

مشکلات ذکر شده ناشی از دخالتهای انسان ، سالهاست که وجود دارند و بعنوان بلای طبیعی بر انسان و جوامع انسانی وارد می شوند اما بلایای طبیعی دیگری نیز ممکن است در سالهای آینده بر اثر دخالت انسانها در طبیعت به شکل جدید بروز نماید همچنان که هم اکنون افزایش جمعیت گونه گراز (خوک وحشی) در کشور بعنوان یک معضل و آفت برای کشاورزان مطرح است. در سالهای نه چندان دور در بسیار ی از نقاط کشور حتی این گونه مشاهده هم نشده بود ولی امروزه در تمام نقاط کشور، کشاورزان از این موضوع شکایت دارند و این یک بلای طبیعی است که در اثر شکار ، تخریب زیستگاه و کاهش جمعیت گونه هایی از گوشتخواران بزرگ نظیر پلنگ که از گراز تغذیه می کند نمایان شده که نتیجه مستقیم دخالت انسان در چرخه طبیعت است.

باید برنامه های کشورهای توسعه یافته را در کاهش اثرات بلایای طبیعی دید و پا را از برنامه های تکراری هرساله در زمینه کاهش اثرات بلایای طبیعی در یک هفته فراتر نهاد ، همواره پیشگیری بهتر از درمان است و در این راستا حفاظت از محیط زیست ، منابع طبیعی و برنامه ریزی مبتنی بر توسعه پایدار و بهره برداری خردمندانه از طبیعت ، بهترین و اقتصادی ترین راه در کاهش اثرات و وقوع بلایای طبیعی است.

تهيه و تنظيم: سياوش رضازاده- كارشناس محيط زيست