نگاهی نو به ارزش های اقتصادی منابع طبیعی در نظام برنامه ریزی کشور

دسته: مقاله ها نمایش از چهارشنبه, 27 مرداد 1389 19:46 بازدید: 686

 

نگاهی نو به ارزش های اقتصادی منابع طبیعی در نظام برنامه ریزی کشور

اعوذ بالله من الشّيطان الرّجيم

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (سوره بقره، آیه ٢٩)

او خدايى است كه همه آنچه را ، از نعمتها، در زمين وجود دارد، براى شما آفريد؛ سپس به آسمان پرداخت‏؛ و آنها را به صورت هفت آسمان مرتب نمود؛ و او به هر چيز آگاه است‏.

نگاهی نو به ارزش های اقتصادی منابع طبیعی در نظام برنامه ریزی کشور

خداوند منان را شاکریم که سرانجام روزی فرا رسید تا اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست در کشور مورد توجه جدی قرار گیرد و دستاورد های طرحی که در این راستا و به استناد ماده 59قانون برنامه چهارم توسعه، (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور مكلف است، با همكاري سازمان حفاظت محيط زيست و ساير دستگاه‌هاي مرتبط، به منظور برآورد ارزشهاي اقتصادي منابع طبيعي و زيست‌محيطي و هزينه‌هاي ناشي ‌از آلودگي و تخريب محيط زيست در فرايند توسعه و محاسبه آن در حسابهاي ملّي, نسبت به تنظيم دستورالعمل‌هاي محاسبه ارزشها و هزينه‌هاي موارد داراي اولويت از قبيل: جنگل, آب, خاك، انرژي, تنوع زيستي و آلودگي‌هاي زيست ‌محيطي در نقاط حساس اقدام، و در مراجع ذي‌ربط به تصويب برساند. ارزشها و هزينه‌هايي كه دستورالعمل آنها به تصويب رسيده، در امكان‌سنجي طرحهاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي در نظر گرفته خواهد شد.) به اجرا گذشته شده است، مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

بر آن شدیم تا اندیشمندان، متخصصان و برنامه ریزانی که برگزاری همایش دستاوردهای طرح ملی اقتصاد محیط زیست را به فال نیک گرفته اند و ما نیز آنرا به فال نیک می گیریم، به اصلی ترین مبنای برنامه ریزی در مدیریت منابع طبیعی، محیط زیست، توسعه و عمران و توسعه پایدار که تاکنون مورد توجه شایسته قرار گرفته نشده است، توجه دهیم.

 

 

 

همگان باور داریم که ارزشهای اقتصادی منابع طبیعی و محیط زیست از موضوعات بسیار مهم و حیاتی در تاریخ بشری بوده و هست و امروزه، اهمیت صد چندان آن، بر همگان عیان گردیده است، توجهی که قانونگذار در تدوین قانون برنامه چهارم به آن نموده موجب خرسندی افکار عمومی و جوامع علمی و اجرایی می باشد و جا دارد از هیات محترم دولت، نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی و کلیه مسئولین و دست اندرکارانی که در تدوین و اجرای قانون مذکور ایفای نقش نموده اند، تشکر و قدردانی بعمل آید.

طبیعی است شرائط اقتصادی و اجتماعی کشوری که سالیان متوالی، تحمل محرومیت ها و محدودیت های فراوانی را نموده، ایجاب می نماید که برای رسیدن به اهداف مطلوب، رفاه نسبی و کسب جایگاه مناسب در بین کشورهای منطقه، فرآیند توسعه را با شتاب مضاعفی هدفگذاری و پیگیری نماید که بعضاً در صورت عدم رعایت اصول توسعه پایدار و عدم اعمال مدیریت جامع و هماهنگ، این فرآیند، هزینه ها و تبعاتی فراتر از حد متعارف بهمراه دارد و پایداری توسعه را تهدید می نماید.

اما برای آن که تبعات و هزینه های مترتب به حداقل ممکن تقلیل یابد و تعدیل شود باید ارزشهای واقعی منابع طبیعی و محیط زیست که بستر توسعه را فراهم می نمایند بدرستی تعریف و تبیین و در محاسبات هزینه به فایده (Cost/Benefit) پروژه های عمرانی و ارزیابی اثرات زیست محیطی (Environmental Impact Assessment) بطور جدی اعمال گردد.

بخاطر داشته باشیم که ارزش یک مقوله ذهنی است و افراد یا گروه ها، بنا به علایق خود، ترکیبات ممکن و مطلوبیت های موضوع را ارزش گذاری می کنند. در واقع، ارزش، ابزاری برای تخصیص بهینه منابع و تبیین جایگاه مطلوب اجتماعی هدف است که بر پایه ترجیحات مقامات دولتی، افراد و گروههای ذینفع، تا حدودی متغیر است. لیکن در هر صورت، ارزش، باید مبنا و اساس برنامه ریزی باشد در این صورت ارزش گذاری واقعی موضوع، اهمیت خاصی در تحقق نتیجه مطلوب دارد.

متاسفانه تاکنون ارزش گذاری در منابع طبیعی و محیط زیست، کمتر از حد واقعی بوده و این امر هنوز جزء قواعد روز تلقی می گردد. از این رو فهم علل ارزش گذاری کمتر از حد واقعی دارای اهمیت است. یکی از علل عمده این موضوع، مسئله شکست بازار (Market Failure) می باشد. در زمان تعیین ارزش اقتصادی یک حوزه خاص اقتصادی، تصمیم گیران معمولاً فقط هزینه و فایده های مالی یا کمی قابل مبادله در بازار را به حساب می آورند در حالی که شماری از خدمات و کالاهای آن حوزه، در بازارهای معمولی تجاری، درگیر داد و ستد نمی شوند. اقتصاددانان از این مسئله بعنوان شکست بازار یاد می کنند. بازار تنها برای برخی از کارکردهای جنگل، مرتع و سایر منابع موجود در حوزه آبخیز، قیمت تعیین می کند و حتی برای این کالاها هم بدلایلی ارزش واقعی تعیین نمی شود.

خوشبختانه اخیراً، در جوامع علمی جهانی به مقوله ارزش های زیست محیطی اکوسیستم ها توجه بیشتری شده و برای آنها کارکردهای گوناگونی تعریف نموده که برای تسهیل ارزش گذاری اقتصادی مورد استفاده قرار می گیرد. کارکردهایی چون:

- کارکردهای تولیدی

- کارکردهای تنظیمی

- کارکردهای حملی (بومی)

- کارکردهای اطلاعاتی (تفرجی)

- و ...

بطور کلی، ارزش خدمات بوم شناختي منابع طبيعي حدود 75 درصد كاركردها و خدمات بخش منابع طبيعي است که برخی از ارزش خدمات اکولوژیک منابع طبیعی با عناوینی چون:

- تنظیم، تامین و حفاظت آب و خاك

- تفریحات و اکوتوریسم

- تنظیم اقليمي و اتمسفری و كنترل آشفتگي (پديده خود تنظيمي)

- چرخه مواد غذایی

- بازیافت و تجزیه ضایعات و كنترل بيولوژيكي

- منابع ژنتیکی

- ارزش زیستگاهی طبیعت برای انسان، حیات وحش و گیاه

- چرخه آب

سنجیده می شود.

بنابرابن ضرورت دارد در مطالعات ارزیابی زیست محیطی که در سطح کشور انجام میشود، ارزشهای واقعی منابع طبیعی و اکوسیستم ها بر اساس کارکردهای گوناگون آنها، همچنین بررسی تاثیر متقابل هر یک و نقش آنها در حفاظت یا ارتقای سایر بخشها، لحاظ گردد. ضمن اینکه باید در ارزیابی طرحها و پروژه ها، به اثربخشی آنها در زمینه پایدار سازی بهبود شرائط محیط زیست و همچنین ارتقاء معیشت و رفاه جوامع محلی، توجه ویژه ای معطوف داشت.

برخی از ارزشهای بازاری که بیشتر مورد توجه بوده و در برنامه ریزی ها لحاظ می شد چنین بوده است:

ارزش اقتصادي حجم سرپاي جنگل هاي شمال كشور با متوسط موجودي حدود 200 متر مكعب در هكتار، حدود 200 هزار ميليارد ريال مي باشد. چنانچه ميزان ارزش اقتصادي حجم سرپاي جنگل هاي خارج از شمال (حدود 200 ميليون متر مكعب) را به آن بيفزاييم ارزش اقتصادي جنگل هاي كشور به رقم 300 هزار ميليارد ريال خواهد رسيد.

وسعت 86 ميليون هكتاري مراتع كشور در حال حاضر پذيراي 83 ميليون واحد دامي مي باشد. توليد سالانه مراتع رقمي در حدود 21.4 ميليون تن علوفه خشك است كه با احتساب 1000 ريال براي هر كيلو علوفه خشك رقمي معادل 21 هزار ميليارد ريال در هر سال خواهد بود.

با عنایت به موارد بیان شده، راهکارهای متعددی را برای تحقق مطلوب اهداف توسعه پایدار میتوان پی گرفت. همانطور که خداوند منان در قرآن کریم می فرماید:

... هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا ... (هود ٦١ )

اوست كه شما را از زمين آفريد، و آبادى آن را به شما واگذاشت‏

و انسان را بعنوان خلیفه الهی موظف فرمود تا در جهت عمران و آبادانی زمین و حفظ امانت از هیچ کوششی دریغ ننماید. برای تحقق این مهم، دستورات فراوانی در آموزه های دینی ما آمده است بعنوان مثال، پيامبر عظيم الشان اسلام (ص) فرمودند :

"خداوند دوست ميدارد بنده‌اي را كه هرگاه كاري را بر عهده مي‌گيرد آن را به بهترين وجه انجام دهد"

و یا آیات دیگری وجود دارند که انسان را از تخریب محیط زیست منع می نمایند نظیر:

وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا .... ( اعراف ٥٦)

"و در زمین فساد نکنید پس از آن که اصلاح شده است ..."

این تکالیف الهی، مسئولیت ما را در حفظ منابع طبیعی و محیط زیست، سنگین تر می نماید.

از طرف دیگر چالشهای جهانی و منطقه ای زیست محیطی نظیر تغییر اقلیم، بحران آب، بیابان زایی، هجوم ریزگردها، مخاطرات مربوط به تنوع زیستی، آلودگی های منابع آب و خاک، POPs و ... و الزامات قانونی و تعهدات به کنوانسیونها و قراردادهای بین المللی و همچنین اکوسیستم شکننده کشور، ایجاب می نماید که در برنامه ریزی، طراحی و اجرای پروژه های توسعه ای ، بیش از پیش به مقوله حفظ محیط زیست و منابع طبیعی توجه شود.

پذیرفته است که با توجه به اهمیت منابع طبیعی و درختان، تک تک افراد جامعه جهت حفظ و نگهداری از این منابع الهی مسئولند و با توجه به اینکه تخریب منابع طبیعی و قطع درختان به صورت مستقیم بر جان و حیات انسان ها تاثیر دارد وظیفه انسان مسلمان است که برای حفظ و احیای این منابع کوشا باشد. چرا که وظیفه هر مسلمان است تا نسبت به امور مسلمین احساس مسئولیت نماید.

توجه به قوانین نیز از اهمیت خاصی برخوردار است. چرا که قوانین برای حفظ حقوق عمومی و همگانی و حمایت از نسل ها وضع می گردند.

با عنایت به اهمیت موضوع حفاظت از منابع طبیعی، سه اصل 45، 48 و50 از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به این امر اختصاص یافته است.

همچنین قوانین دائمی خاص مرتبط با منابع طبیعی در سال های 1341 (قانون ملی شدن جنگلهاو مراتع کشور)، 1346 ( قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع با اصلاحات بعدی آن)، 1354 (قانون اراضی مستحدث ساحلی)، 1363 (قانون حفظ و تثبیت کناره و بستر رودخانه های مرزی)، 1365 (قانون مرجع تشخیص اراضی موات و ابطال اسناد آن)، 1367 قانون تعیین تکلیف اراضی اختلافی موضوع اجرای ماده 56 قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع)، 1371 (قانون حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخایر جنگلی کشور) و در قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی و سایر قوانین به مانند قانون الحاق کشور جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیونهای زیست محیطی سازمان ملل متحد مقابله با بیابانزایی، تنوع زیستی و تغییر اقلیم و ... تصویب و مستند فعالیت های این بخش است.

درسایر قوانین جاری ایران اسلامی نیز با توجه به اهمیت منابع طبیعی برای حفاظت، احیاء، توسعه و بهره برداری از این منابع وهمچنین برخورد با متخلّفین و تشویق محافظین، قوانینی مصوب و مستند اجرا می باشد.

امّا اعتقاد مجامع کارشناسی و متخصصان بر این است که هرچند در قوانین متعدد به منابع طبیعی پرداخته شده است امّا این قوانین کفایت ندارند و نیازمند بهینه سازی و تغییر، متناسب با شرایط امروز و فردا می باشند و باید با تدوین و تصویب قانونی جامع، مشکلاتی که از ناحیه قانون متوجه منابع طبیعی و آبخیزداری است را مرتفع نمود. که این موضوع در حال پیگیری است و انتظار است در اسرع وقت به نتيجه بيانجامد. انشاء ا...

اما درتصویب قانون و برنامه ریزی و اجرا درمنابع طبیعی در دنیا، نکته های زیر باید در باره طبیعت و محیط زیست مراعات شود:

1-زمین و آسمان و آنچه در میان آنهاست، مخلوق و پرورده خداوند قادر، عالم و حکیم است از این رو می بایست به دیده احترام به آن نگریست.

2- زمین و آسمان از آن رو که با علم، قدرت و حکمت خداوند بی نیاز آفریده شده، دارای بهترین نظام ممکن است و هیچ گونه سستی و کاستی در آن راه ندارد. از این روی بشر نباید نظام طبیعت را به هم زند.

3-انسان برترین مخلوق خدا و خلیفه او در روی زمین است و با این حال بنده و مملوک اوست و باید وظایف بندگی را به بهترین شکل به انجام رساند و باید بداند که طبیعت به عنوان امانت در اختیار او نهاده شده است.

4- بشر مجاز است از طبیعت بهره برداری نماید لیکن باید بداند که مواهب طبیعی نعمت هایی است که خداوند در اختیار او نهاده و هر نعمتی را شکری لازم است و شکر این نعمت عظیم بدان است که از آن بهره برداری صحیح، بهینه و مشروع داشته باشد.

5-پرهیز از هرگونه اسراف و تبذیر در بهره برداری از مواهب طبیعت باید همواره از سوی مردم و رهبران حکومت ها لحاظ گردد.

6-حقوق مالكيت منابع طبيعي براساس فقه مبين اسلام و اجرايي نمودن راهكارهاي ارائه شده از جانب شريعت نسبت به چگونگي بهره‌برداري بخش خصوصي از اين منابع تبیین گردد.

7- حرص و طمع بشر به‌گونه ای است که طبیعت نمی تواند پاسخ گوی آن باشد از این رو باید با آنان که از سر حرص، به جان طبیعت بی ‌دفاع افتاده‌اند برخورد قاطع شود؛ بدین‌سان که قوانین روشنی برای مجازات آنان در سراسر جهان وضع شود و با روش معین و تعریف شده ای، اجرا گردد.

8-کره زمین محل سکونت وآرامش همه نسل‌های انسان و حیوانات در همه عصرها است از این روی هیچ گروه، حزب و کشوری مجاز نیست در آن به گونه ای تصرف کند که بدان آسیبی رسد و حق انسان ها، جانوران و گیاهان در آینده از بین برود.

9-حکومت ها باید مساله حفظ و بالندگی محیط زیست و طبیعت را به عنوان اولین اولویت خود قرار دهند برای این که آنان باید بر طبق مصلحت و عدالت تصمیم گرفته و به تدبیر امور کشور بپردازند و حفظ محیط زندگی، مهم ترین مصلحت نسل بشر است.

10-تخریب طبیعت و محیط زیست از مصادیق روشن فساد در زمین است و باید مصلحان جهان با این فساد مبارزه همه جانبه داشته و سازمان ملل و دیگر نهادهای بین المللی از آن حمایت موثر و قاطع داشته باشند.

11-آلوده کردن آب ها از گناهان بزرگ است که باید از همه امکانات برای جلوگیری از آن بهره گرفته شود.

12-تشویق به درختکاری به عنوان عمل صالح و یک اقدام انسان دوستانه باید به فرهنگ عمومی همه مردم جهان تبدیل گردد. به همان سان که تخریب جنگل ها از ناحیه هر کشور، هر گروه و هر قشری محکوم است و باید اقداماتی گسترده، جامع و موثر علیه آن انجام پذیرد و سازمان ملل و دیگر نهادها باید آن را در سرلوحه اقدامات خود قرار دهند و ادیان و مذاهب بزرگ پیروان خود را از پیامدهای ویران گر و غم بار آلوده کردن آب ها و هوا، فرسایش خاک ها، غارت گری در جنگل ها و تخریب دیگر عناصر طبیعت آگاه سازند و آن ها را به عنوان باورهای دینی به پیروان خود اعلام دارند.

13-بی توجهی به حق حیات انواع جانداران و زمینه سازی برای انقراض حیات آن ها، نوعی جفا و ستمگری بشمار می آید.

14-راهکار اصلی و استراتژی بنیادین برای رسیدن به اهداف یاد شده در بندهای گذشته، آگاه سازی مردم و انگیزه آفرینی و پدید آوردن احساس مسئولیت در آنها است و در این باره ادیان بزرگ می توانند نقش عظیمی ایفا کنند و در صدها میلیون نفر از جمعیت کره زمین احساس مسولیت درباره حفظ منابع طبیعی و محیط زیست پدید آورند؛ از این روی اقدام سازمان ملل را در خصوص برگزاری کنگرة محیط زیست دین و فرهنگ، ارج می نهیم. وقتی این اقدام بزرگ و موثر با آگاه سازی علمی و اطلاع رسانی به هنگام رسانه ها در همه جهان ضمیمه شود، می توان گفت، مقدمه عمومی شدن فرهنگ منابع طبیعی و محیط زیست فراهم شده است. بار دیگر تاکید می شود که باید اقداماتی به عمل آید که رسانه های عمومی مسایل مربوط به منابع طبیعی را نخستین اولویت خود قرار دهند.

15-یکی از مهمترین خط قرمز جنگ ها، مساله طبیعت و محیط زیست است. در این باره باید قوانین بین المللی شفافی وضع شود و هرکس از قلمرو این قوانین پا فراتر نهد، باید به عنوان جنایتکار جنگی محاکمه شود.

در پایان باید ذکر شود که توسعه پایدار محیط زیست در گرو منابع طبیعی شکوفا است و بدین منظور، انتظار می رود کلام مقام معظم رهبری چراغ راه و نصب العین همه مدم و مسئولین باشد:

"حفظ منابع طبيعي از قبيل جنگلها و مراتع يك مسئله تجملاتي نيست، بلكه يك مسئله حياتي است واز الويتهاي توسعه پايدار است. توسعه يافتگي پايدار هر كشوري به توسعه يافتن منابع در اختيار است كه يكي از منابع مهم در اختيار ما جنگلها و مراتع است."

امید است خداوند تبارک و تعالی توفیق روزافزونی نصیب همه دست اندرکاران نماید تا با همت و تلاش مضاعف، خلاء های قانونی، ساختاری، تحقیقاتی، فنی، اجرایی و ... در اسرع وقت مرتفع گشته و بستر اعتلای هر چه بیشتر نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران بحول و قوه الهی فراهم گردد.

بعنوان حسن ختام و تلطیف خاطر رباعی سروده شده توسط آقای مصطفی نوری در اهمیت منابع طبیعی و پیچیدگی حیات جنگل تقدیم می گردد.

منابع طبیعی، مظلوم این زمانه است شاخ و برگ درختش، نشانی از یگانه است

پیر و جوان و ظالم در آن پناه جویند ساز حیات جنگل، رازی غریبانه است

مصطفی نوری - سید ابوالفضل میر قاسمی