آشنایی با مرتع و مرتعداری

منابع طبیعی یکی از مهمترین و با ارزش ترین سرمایه های ملی هر کشور به حساب می آیند و می تواند پشتوانه محکمی برای رشد و توسعه اقتصادی آن کشور باشد .یکی از مهمترین انواع منابع طبیعی که گاهی منبع اصلی درآمد بعضی از کشورها به حساب می آید مرتع است.

تعريف مرتع:همه اراضي داراي پوشش طبيعي به طوريكه خوراك دام از آن حاصل مي شود و تجديد حيات آن به طور طبيعي انجام مي پذيرد.

اهمیت مراتع:

1-اهمیت مراتع از لحاظ حفظ و تو لید خاک:

وجود پوشش گیاهی در مراتع از برخورد مستقیم قطرات باران با خاک جلو گیری می کند و مانع ریزتر شدن ذرات خاک می شود همچنین وجود پوشش گیاهی مانع ریزتر شدن ذرات خاک میشود همچنین وجود پوشش گیاهی مانع از بسته شدن راههای نفوذ آب به خاک و جاری شدن سیلاب ها و خراب شدن مراتع خواهد شد.

2-نقش مراتع در کنترل و تنظیم آبهای زیر زمینی:

تأثیر مراتع در تأمین آبهای زیر زمینی بسیار مهم است. وجود علف ها و گیاهان در مراتع باعث کاهش سرعت آب باران در سطح زمین شده که از شستشوی خاک جلوگیری می شود و آب فرصت کافی برای نفوذ در خاک را پیدا می کند و باعث می شود قناتها و چشمه ها پر آب شوند.

3-نقش مراتع در تولید فراورده های دارویی.صنعتی و خوراکی:

بسیاری از گیاهان مر تعی هستند که استفاده های دارویی . صنعتی و یا خوراکی دارند. از طرف دیگر سالانه مقدار زیادی عسل در اثر تغذیه زنبورها از گلهای گیاهان مرتعی کشورمان تو لید می شود.

4-اهمیت مراتع از لحاظ تولید علوفه:

دامهای موجود در مراتع علاوه بر برداشت مجاز (میزانی که پس از چرا تغییری در مراتع نمی دهد) از اصل سرمایه مراتع یعنی آن قسمت از پوشش گیاهی که هر ساله برای رشد دوباره مراتع لازم است باقی بماند نیز استفاده میکنند به این ترتیب فشار بر روی مراتع روز به روز بیشتر شده و به خصوص گیاهان خوش خوراک مراتع در اثر چرای زیاد و پایکوب شدن خاک صدمه دیده و باعث میشوند که گیاهان مراتع نابود شوند. علاوه بر این مو جب تبدیل اراضی به بیابان می گردد و با نفوذ نکردن آب در زمین ، فرسایش خاک را نیز به دنبال دارد و باعث از بین رفتن باغات و اراضی کشاورزی می گردد.

انواع مراتع:

به طور کلی مراتع را به دو دسته کلی طبقه بندی میکنند: 1- مراتع دست کاشت 2- مراتع طبیعی

مراتع دست کاشت: این مراتع مراتعی هستند که انسانها در آن دخالتی می کنند و هر سال یا هر چند سال یکبار گیاهان مرتعی در آن می کارند. بهره برداری از مراتع دست کاشت می تواند به صورت چراگاه باشد و یا از علوفه آن بعد از برداشت استفاده شود.

مراتع طبیعی: به مراتعی گفته می شود که در آن انواع گیاهان مرتعی و علوفهای بدون دخالت انسان و به صورت خودرو و هر ساله رشد می کنند.

وضعیت مراتع را با در نظر گرفتن عوامل مختلف به چند دسته تقسیم می کنند

که عبارتست از : 1 – مراتع خیلی خوب و خوب 2- مراتع متوسط 3- مراتع ضعیف

1-مراتع خیلی خوب و خوب : بیشتر سطح زمین را گیاهان پوشیده اند و مقدار زیادی از پوشش گیاهی این مراتع را گیاهان خوشخوراک تشکیل می دهند.

2-مراتع متوسط: پوشش گیاهی این زمین ها خیلی مناسب نیست و فقط برای چرای تعدادکمی دام مناسب است. این زمینها برای خراب شدن آمادگی بیشتری دارند وبه همین دلیل باید با برنامه ریزی به تقویت این زمینها بپردازیم.

3-مراتع ضعیف و نامرغوب : پوشش گیاهی این زمینها خیلی کم است و گیاهانی که در آنجا وجود دارد از گیاهان غیر خوشخوراک و بعضی سمی است.

استفاده صحيح از مراتع بستگی دارد به داشتن آگاهی درست از وضعیت مرتع از نظر نوع پوشش گیاهی و مقدار آن و همینطور تعداد دامهایی که می توانند در آن چرا کنند این آگاهی موجب خواهد شد که آسیبی به زندگی گیاه وارد نشده و گیاهان با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه برای سال بعد بتواند رشد ونمو کرده و مورد چرا قرار بگیرد.

علل تخریب مراتع:

1- رعایت نکردن فصل چرا: یکی از علت ها و مشکلات اصلی خراب شدن مراتع رعایت نکردن فصل چراست اگر فصل چرا رعایت نشود هر ساله از تعدادگیاهان خوشخوراک مرتعی کم شده و خراب شدن مراتع را به دنبال خواهد داشت.

2- تعداد دامهای زیاد نسبت به ظرفیت مرتع: مراتع دارای پوشش گیاهی معینی هستند بنابراین تعداد دام مشخصی می تواند در آنها چرا کند اگر تعداد دامهایی که در مراتع چرا می کنند بیشتر از ظرفیت چرای مرتع باشد باعث خراب شدن و نابودی مراتع خواهد شد. بنابر این برای حفظ مراتع و جلوگیری از خراب شدن آن باید همواره سعی شود که به اندازه کافی دام وارد مرتع نموده و به موقع نیز آنها را از مرتع خارج کرد.

3- تبدیل کردن مراتع به زمین های کشاورزی: یکی از عوامل موثر در خراب شدن مراتع تبدیل کردن آنها به زمین های کشاورزی و زراعی است و اکثر آنها به صورت زراعی مورد بهره برداری قرار می گیرد و مراتع خوب کشور خراب می شود. برای زراعت دیم شرایط مخصوصی مثل خاک خوب باید محیا باشد تا بتوان محصول خوبی برداشت کرد بنابراین اگر زمین های مرتعی را به دیم تبدیل کنیم دو ضرر خواهد داشت اول اینکه باعث خراب شدن مرتع خواهد شد و دوم اینکه از محصول بدست آمده درآمدی حاصل نمی شود.

4- کندن بوته ها و از بین بردن پوشش گیاهی مراتع جهت تامین نیازهای سوختی: یکی از علتهای مهم خراب شدن مراتع کشور ,قطع بی رویه درختان و کندن بوت ها برای تامین سوخت مورد نیاز روستائیان است. کندن بوته ها و قطع بی رویه درختان باعث از بین رفتن پوشش گیاهی مراتع می شود که در نتیجه آن تبخیر آب افزایش پیدا کرده و همینطور خاک نیز فرسایش یافته و در نهایت باعث نابودی مراتع می گردد.

1- افزایش سطح آگاهی دامداران و مرتعداران : دامداران و مرتعداران عزیز بزرگترین نقش را چه در خراب شدن و نابودی و چه در حفظ و احیای آن به عهده دارند.دامدارانی که با اصول صحیح مرتعداری آشنایی دارند و راههای جلوگیری از تخریب مراتع را می دانند بهترین قدم را در راه حفظ مراتع بردارند.

2- بهره برداری مناسب از مراتع : باید توجه داشت که اگر هر دامدار مرتع خود را به چند قسمت تقسیم نموده و از هر قسمت به مدت یکماه با برنامه مشخص استفاده کند و به قسمتهای دیگر مرتع اجازه دهد که بذر تولید کند ,مرتع هرگز رو به خراب شدن نمی رود.

3- کشت گیاهان علوفهای و مرتعی : در صورتی که مرتع خراب شده باشد و دیگر گیاه مفیدی در آن نباشد که بذر تولید کند تا باعث زاد آوری مجدد در مرتع شود باید بذر گیاهان مناسب رادر آنجا بپاشیم.از طرفی کاشتن گیاهان علوفه ای دیمی می تواند هم علوفه مورد نیاز دامها را تأمین نماید و هم منابع آب و خاک زمین مرتعی را حفظ نمایند.

خلاصه و نتیجه گیری:

مراتع کشور ما به عنوان یک منبع درآمد طبیعی در حال حاضر ظرفیت تعداد دامهای فعلی را ندارد و اگر به همین صورت ادامه پیدا کند و مراتع اینگونه بی رویه مورد چرا قرار گیرند روز بروز به شدت خراب شدن آن افزوده می شود.

برای جلوگیری از خراب شدن مراتع بالا بردن سطح آگاهی دامداران و به عنوان یکی از عوامل اصلی و مهمترین موضوع در حفظ و توسعه مراتع همینطور بهره برداری صحیح و مناسب از مرتع و کشت گیاهان علوفه ای و مرتعی در مراتع و نیز تأمین سوخت مورد نیاز روستائیان از موثرترین شیوه های جلو گیری از تخریب مراتع است.

علاوه بر موارد گفته شده, باید با عملیات اصلاح و توسعه مراتع که شامل فعالیت هایی مانند : بذرکاری,بوته کاری,تبدیل اراضی دیم کم بازده وپر شیب به مراتع,ذخیره نزولات آسمانی به روشهای مختلف از خراب شدن مراتع جلوگیری نمود.

مراتع ثروت ملی ارزشمندی است که حفظ آن می تواند باعث رشد و توسعه اقتصادی کشور شده و خراب شدن آن خسارت جبران ناپذیری را به اقتصاد کشور وارد خواهد کرد بنابراین حفظ و توسعه مراتع و بهره برداری صحیح از آنها وظیفه همه مرتعداران,دامداران وروستا ئیان عزیز و همه مردم این مرز وبوم است.

راه های جلوگیری از تخریب مراتع

استفاده صحیح از مراتع

به طور کلی گیاهان مرتعی بزرگترین منبع تولید کننده خوراک دام می باشد در صورت حفظت از مراتع کشور ضمن حفاظت از آب و خاک کشورمان نقش موثری نیز در تأمین علوفه مورد نیاز دامهای کشور دارند