نقش پوشش گياهي در مديريت حوضه های آبخيز

پوشش گياهي عبارت از انواع درختان، بوته ها و علوفه و چمن و سبزي كه در سطح زمين استقرار مي يابد به عبارتي هرگونه سرسبزي در سطح زمين را سطح پوشش گياهي نامند (‌جنگل ، مرتع، زراعت )

فقدان پوشش گياهي در سطح زمين از عوامل عمده تخريب سطح خاك توسط باران مي باشد . پوشش گياهي مانعي است در مقابل باران كه به سطح خاك برخورد مي نمايد . برخورد باران به سطح خاك باعث جابجايي خاكدانه ها و فرسايش خاك مي شود. فرسايش خاك حاصلخيز فقر پوشش و نابودي آنرا در پي دارد .عدم وجود پوشش گياهي نيز نابودي خاك را در پي دارد. به عبارتي پوشش گياهي و خاك براي حفظ خود مكمل يكديگرند . عدم وجود يكي باعث نابودي ديگري مي شود. اين ارتباط حياتي به حيات بشر و موجودات زنده ارتباط دارد .

وقوع سيلابها فرسايش آبي و بادي خاك ، طوفانهاي شن و تغييرات سطح زمين با انباشته شدن شنهاي روان و تغيير در شرايط طبيعي زندگي انسان و مهاجرت همه حكايت از عدم مديريت در استقرار پوشش گياهي درحوضه هاي آبخيز دارد . ريزش باران بر روي خاك باعث فرسايش آن شده و خاك جابجا شده و از محل خود حركت مي كند و در نهايت همراه با سيلاب به مناطق پست انتقال يافته و بعد از خشك شدن خاك با حركت باد جابجا شده و باعث وقوع طوفانهاي شن و تخريب مناطق مسكوني و زراعتي و پيشروي بيابان مي شود از طرفي با جابجايي از محل استقرار اوليه باعث فقر پوشش گياهي شده وباعث كاهش ذخيره آب زيرزميني در محل شده وآب به سرعت به سيلاب تبديل شده و از محل كه بايد نفود نمايد خارج مي شود و پديده وقوع سيلابهاي مخرب را در پي دارد .

در حوضه هايي كه سدهاي مخزني احداث شده اند فرايند فرسايش پديده رسوب را در پي دارد و باعث كاهش حجم مفيد سدهاي مخزني مي شود. در حال حاضر در 36 ميليون هكتار از مساحت حوضه هاي سدهاي مخزني كشور بيش از 250 ميليون متر معكب رسوب درهر سال وارد . سدهاي مخزني مي شود . ودر هر سال اين حجم از مخازن سدهاي كشور كاسته مي شود . پس فقدان پوشش گياهي در سطح خاك ، باعث وقوع سيلاب ، خشكسالي ، طوفان شن ،كاهش حجم مخازن سدها ، كاهش در توليد كشاورزي ، درآمد ، اشتغال شده و باعث فقر و مهاجرت مي شود و فشارهاي زيادي را به جامعه وارد مي نمايد . به عبارتي اكوسيستم حوضه آبخيز را با بحران مواجه ساخته و منابع طبيعي را به نابودي مي كشاند . همچنين هزينه هاي زيادي را براي جبران خسارت به ساكنين حوضه ها وارد مي نمايد .

عوامل نابودي پوشش گياهي در سطح حوضه هاي آبخيز عبارتند از استفاده چوب درختان جنگل براي سوخت ويا توليد محصولات چوبي و بوته كني براي سوخت ، فشار دام بر مرتع كه با عدم تعادل دام در مرتع انجام مي شود و يا عدم وجود فرهنگ تأثيرات پوشش گياهي بر منابع طبيعي و به توليد و به زندگي ساكنين حوضه آبخيز و عدم توجه به آن، همچنين ورود تكنولوژي بخصوص تراكتور در سطح حوضه ها كه تشديد درتخريب منابع پوشش گياهي و خاك مي نمايد و عدم فرهنگ نوع استفاده از تراكتور و يا شخم زدن درجهت شيب و يا تبديل اراضي كم بازده به كشت ديم و يا ثبوت مالكيت اراضي براي خود وعدم مديريت واحد در حوضه هاي آبخيز همه دست به دست هم داده و تخريب در حوضه هاي آبخيز را تشديد نموده است كه نتايج آن فشار حوادث غير مترقبه سيل و خشكسالي و كم آبي بر انسان شده است . وقوع سيلابهاي گل آلود در مخازن باعث نابودي گونه هاي جانوري آبزي در منابع آب سطحي مي شود . علاوه بر چراي بي رويه دام كه نابودي مراتع و پوشش گياهي را در برداشته است. يكي ديگر از موارد مصرف بوته زارها استفاده از آنها براي تهيه سوخت است . به طوري كه در حدود نيمي از چوب برداشت شده ساليانه دنيا به منظور تأمين سوخت مورد استفاده قرار مي گيرد . طبق گزارشي در سال 1975 در حدود 90 % مردم در فقيرترين كشورها براي طبخ غذا به هيزم وابسته هستند و ميانگين مصرف سوخت سرانه در حدود يك تن در سال است.

شدت اين مسأله در شبه قاره هند ، حواشي نيمه خشك صحرايي آفريقا و آمريكاي لاتين شامل مناطق مرتفع آمريكاي مركزي ، و جزاير واقع در درياي كارآييب بيشتر از مناطق ديگر است . بدنبال بهره برداري بيش از حد اين منابع ، تشديد خطر فرسايش ، حركت شنهاي روان ،بياباني شدن ، سريعا به صورت مشكلات منطقه اي خود نمايي مي كنند . استفاده از گياهان بوته اي براي سوخت در كشورهاي كمتر توسعه يافته ، نشان دهنده تطابق فرهنگي بي نظير است . جمع آوري سوخت ( بوته ها ) كار بسيار پرزحمتي است . يك خانواده پنج نفري عشايري براي سوخت روزانه به 12 كيلوگرم بوته نياز دارند . در فرهنگ اين مردم جمع آوري سوخت يكي از وظايف كودكان است . در بسياري از ملتها و فرهنگ ها ، گياهان بوته اي و درختچه ها به عنوان سوخت انتخاب شده اند ، زيرا جمع آوري آنها به اره و تبر ادوات سنگين نياز ندارد . در اقليم هاي نيمه خشك گياهان بوته اي تنها منبع انرژي سوختي محسوب مي شوند و اغلب روي تپه ها يا خاك ريزهاي كوچكي رشد مي كنند كه در نتيجه حمل ذرات خاك حاصل از فرسايش ، توسط باد به وجود مي آيند . قسمت عمده بيو ماس چوبي گياهان بوته اي كه درچنين وضعيتي رشد مي كنند درست در زير سطح خاك به شكل يك چوب ضخيم ديده مي شوند .

از نظر اشتغال زايي ، استفاده از گياهان جنگلي و مرتعي به عنوان يكي از منابع تأمين انرژي وسيله امرار معاش گروه بزرگي از جمعيت دنيا است كه در كشورهاي كم توسعه يافته زندگي مي كنند . اين امر بويژه در مناطقي كه در اقليم هاي خشك و نيمه خشك واقع شده اند و جنگلهاي آن چنان گسترده گي ندارد صدق مي كند . بهره برداري بيش از حد اين منابع زمينه بياباني شدن را فراهم مي كند . درايران در مناطق كه سوخت فسيلي در دسترس نيست و يا با وجود دسترسي به سوخت فسيلي خانواده ها بضاعت كافي براي خريد آن را ندارند و يا از نظر فرهنگي و سليقه اي سوخت هيزمي را برتر مي دانند ،‌مقادير زيادي از بوته زارهاي طبيعي و يا دست كاشت ساليانه براي تأمين سوخت مورد استفاده قرار مي گيرد .

پوشش گياهي به عنوان زيستگاه حيات وحش از اهميت ويژه اي برخوردار است از آن جايي كه گياهان بوته اي به منظور تأمين علوفه ، استقرار و مخفي گاه و حفاظت حرارتي مورد استفاده وحوش قرار مي گيرند . لذا يكي از اجزاي مهم در حيات وحش محسوب مي شوند . هريك از گونه هاي حيات وحش براي تغذيه‌، بقا و توليد مثل در زيستگاه خود ، نيازهاي خاصي به گونه هاي گياهي دارند . نيازمنديهاي زيستي وحوش اغلب هم پوشاني دارند . بنابراين براي تجمع گونه هاي حيواني مختلف به تنوع يكي از عناصر مهم محسوب مي گردد .

در كشورايران كه در طي دهه هاي اخير جمعيت انساني بيش از دو برابر افزايش يافته در اثر اجراي طرحهاي توسعه كشاورزي ، صنعتي و شهر سازي و همچنين افزايش تعداد دام وابسته به مراتع بسياري از توده هاي طبيعي مورد هجوم واقع شده و از بين رفته اند . به همين خاطر جانوران كه اين محيط ها را به عنوان زيستگاه خود انتخاب كرده بودند به ناچار به سمت زيستگاههاي دور دست تر مهاجرت كردند و يا به وسيله شكارچياني سير شدند . بوته زارها و به خصوص جنگلهاي دست كاشت بياباني كه البته با هدف بيابان زدايي به وجود آمدند . از اين حيث كمك شاياني به ايجاد زيستگاه حيات وحش جانوري نموده است به طوري كه در هريك از اين توده ها ي جنگلي بسته به اقليم ،‌گونه ، تراكم ، ارتفاع و پوشش زير اشكوبي كه بوجود آورده اند . طبف خاصي از جانوران اعم از پرندگان ، پستانداران ، خزندگان ،‌حشرات و حتي ميكروارگانيسم ها را در خود جاي داده اند . به عنوان نمونه در جنگلهاي دست كاشت بياباني واقع در غرب كرخه استان خوزستان و يا حاشيه شرق كوير مركزي ايران و حاشيه تالاب گاوخوني در استان اصفهان جانوراني همچون جوجه تيغي ‌، خرگوش ، روباه ، شغال ، گرگ ، كفتار و گراز و پرندگاني همچون تيهو ، كبك ، دراج قمري ، كبوتر چاهي ، جغد صحرايي ، باز ،‌گنجشك ، بلبل و سار و انواع خزندگان ، بند پايان و حشرات ديده مي شوند كه در سالهاي قبل از اجراي اين عمليات ، اثري از آنها دراين مناطق ديده نمي شد پوشش گياهي مي تواند به عنوان فضاي سبز و مناظر طبيعي مطرح باشد اگر منظره طبيعي را به مفهوم محيطي كه به هر صورت ايجاد شده باشد به هيچ گونه نهاده اضافي نظير آب ، كود ، علفكش و غيره نياز ندارد ، بايد بدانيم كه بدون شك گياهان بوته اي بومي با تنوع بسيار وسيعي كه دارند ، مي توانند نقش مهمي در موفقيت برنامه احداث فضاي سبز طبيعي ايفا كنند .

علي رغم ارزش و اهميت زيادي كه گياهان اهلي شده بومي دارند و به علت كافي نبودن گياهان بوته اي بومي بهره برداري از آنها به عنوان گياهان زينتي محدود است . با وجود اين در طي سالهاي اخير ثابت شده است كه به عنوان گياهان بومي سازگار به علاوه بر آن كه محيط طبيعي زيبايي را بوجود مي آورند . شرايط مناسبي را براي صرفه جويي هزينه مواد و نيروي انساني براي نگهداري از پوشش گياهي مهيا مي سازند . سازگاري با درجه حرارت و شرايط اقليمي ، نياز آبي كم و سازش با خاكهاي منطقه عوامل مهمي هستند كه افزايش تقاضابراي استفاده از گياهان بومي و سازگار را تحت تأثير قرا داده اند . هم اكنون در بسياري از مناطق اطراف شهرها كه در ابتدا به منظور كنترل فرسايش بادي و بيابان زدايي با انجام عمليات نهال كاري احيا شده اند به دليل فضاي سبز مناسبي كه ايجاد نموده اند و به خصوص به خاطر حداقل بودن هزينه هاي مراقبت و آبياري آنها به عنوان پارك و بوستانهاي بياباني مورد استفاده قرار گرفته اند و با ايجاد تأسيسات تفريحي ، ورزشي واستراحت گاههاي مناسب جزء تفرجگاههاي مردم محسوب مي شوند . در مناطق حفاظت شده مي توان توليد بذر گياهان را مورد توجه قرار داد كه تقاضا براي بذر در آينده بالا خواهد رفت و از اين طريق مي توان ضمن اشتغال در توسعه فضاي سبز و پوشش گياهي گام برداشت . در صورتيكه براساس اقليم منطقه پوشش گياهي در حد كليماكس خود بوسر ( يعني حداكثر پوشش ) منطقه از نظر ميكرو اقليم و حفاظت آب و خاك و رطوبت از اهميت خاصي برخور دار است. جنبه اقتصادي پوشش گياهي (‌جنگلي ، مرتعي ) جنگل : حدود 90 درصد بيوماس در سطح كره زمين در جنگلها انباشته شده است بيوماس بصورت تير ، شاخه ، ساقه ، برگ و ريشه همراه با جانوران و ميكروارگانسيم ها را شامل ميشود . درحقيقت جنگلها عمده در بر گيرنده ، جرم و ماده آلي زنده و مرده مي باشند . توليد بيوماس ساليانه در جنگلها حدود 50 ميليارد تن بالغ ميگردد . اين مقدار توليد بيش از توليدات اراضي زراعي ، مرغداري ها ، مراتع ، چراگاهها ، استپ ها ، اراضي توندرا و بالاخره ساير توليدات گياهي بر روي كره زمين مي باشد . براي اين مقدار توليد عظيم ساليانه ميليونها ليتر گاز كربنيك مصرف و ميليون ها ليتر اكسيژن از طريق گياه به هوا پس داده مي شود . قسمت اعظم بيوماس جنگل به وسيله علف خوران ، حشرات ، ميكروارگانيسم مصرف مي شود . اين موجودات جانوري اكسيژن مصرف نموده و گاز كربنيك پس ميدهند . پس يك سيكل بسته و منظم بين توليد كننده ها و مصرف كننده ها از نظر توليد گاز كربنيك و اكسيژن بر قرار است. چنانچه حشرات و ميكروارگانيسم ها نبودند ، ساليانه به ارتفاع 4 متر برگها و شاخه ها به زمين ريخته شده در سطح جنگل باقي مي ماندند . امروزه مشاهده ميكنيم جنگلهايي كه هزاران هزار سال بخزان رفته حجم خزان برگها فقط چند سانتي متر به ارتفاع سطح جنگل اضافه كرده اند . نسبت به وضع آب و هوا درختان جنگلي در مناطق مختلف از ارتفاع 2 متر تا ارتفاع 100 متر متفاوت هستند . در بعضي از جنگلها تاج درختان در بالاترين نقطه بهم فرو رفته لذا بنام جنگل بسته ودر بعضي ديگر بعلت نفوذ آفتاب بسطح جنگل ، جنگل باز ميگويند . در حال حاضر 44 ميليون كيلومتر مربع از سطح كره زمين را جنگلها پوشانده اند و فقط 27ميليون كيلومتر مربع از سطح كره زمين در كمر بند مناطق مرطوب و گرمسيري و باراني استواني و از مركز قاره آمريكا شروع شده حتي در نواحي سردسيري جنوب و شمال آمريكا ، مركزي آفريقا ، جنوب شرق آسيا تا اقيانوسيه پيش مي روند ودر مناطق متعدله و سرد سيري شامل آلاسكا ، كانادا ، اروپاي غربي ، اسكانديناويا ، روسيه ، سيبري ، شمال چين و ژاپن را شامل مي شود . چوب تنها براي سوختن و تهيه تخته و الوار نيست . بلكه امروزه انواع تركيبات ، خميرها ، كاغذ ، لاستيك ،‌قير چوب ، قطران چوب ، خاكستر چوب ، الكل ، مواد سلولزي و غيره تهيه ميگردد . سهم سرانه جنگل در دنيا 0.5 متر مكعب و در ايران حدود 0.1 متر مكعب است . سطح جنگلهاي كشور حدود 11 ميليون هكتار است و سطح جنگلهاي استان اصفهان حدود 100 هزار هكتار است .در كشور سوئد بهره برداري از جنگل در سطح 24.4 ميليون هكتار بگونه اي است كه هر 30 سال يكبار گردش برداشت جنگل انجام ميشود . يعني جنگلهاي كشور را به 30 قسمت تقسيم نموده اند كه هر سال يك قسمت برداشت و فروخته مي شود و در آمد ساليانه آن بيش از 15 ميليارد دلار است و درسال بعد قسمت برداشت شده دوباره جنگل كاري ميشود و 30 سال بعد برداشت مي شود . مديريت در كاشت ، داشت و برداشت جنگل از اهميت خاصي برخوردار است . امروزه درجهان بيش از يك ميليارد نفر در صنعت چوب از برداشت ، مصرف در حال فعاليت و اشتغال مي باشند . جنگلهاي ايران باتوجه به اينكه بجز نوار شمالي اكثراً در نواحي نيمه خشك و كم باران هستند بايد مورد توجه ، مراقبت و كشت دستي قرار گيرند تا نسلهاي آينده از آن بهره برداري زيست محيطي بنمايند .همچنين با كشت جنگلهاي دست كاشت مي توان درحد امكان مبارزه با بيابان زايي نمود و پيشروي كوير و بيابان را در حاشيه شهرها كنترل نمائيم واز خسارات بيشتر عوامل مخرب طبيعي پيشگيري نمائيم مرتع : مرتع از نظر اقتصادي حائز اهميت است چه از جنبه گياهان دارويي و چه از جنبه تأمين علوفه دام . سطح كل مراتع ايران 90 ميليون هكتار برآورد شده كه 60 ميليون هكتار آنرا مراتع فقير ، 16 ميليون هكتار خيلي فقير و 14 ميليون هكتار مراتع خوب و متوسط را شامل مي شود . به نظر كارشناسان غني ترين مراتع كشور حدود 450 كيلوگرم در هكتار و فقير ترين مراتع كمتر از 30 كيلوگرم ماده خشك علوفه اي در سال توليد ميكند . ميزان توليد علوفه خشكي كه از كل مراتع ايران بدست مي آيد . ساليانه بالغ بر 10 ميليون تن مي باشند كه حدود 17 ميليون واحد دامي را تعليف مي كند . دراستان اصفهان حدود 6 ميليون هكتار مرتع وجود دارد كه توليد علوفه خشك آن درهر هكتار حدود 50 كيلوگرم است و درهر سال 300 ميليون كيلوگرم علوفه خشك توليد مي شود كه براساس قيمت 100 تومان براي هر كيلو 30 ميليارد تومان توليد علوفه خشك جهت تعليف دام در استان اصفهان مورد بهره برداري قرار مي گيرد . از نظر اقتصادي مراتع در توليد علوفه و تغذيه دام و توليد گوشت و لبنيات حائز اهميت است و بايد با مديريت صحيح مراتع حفاظت شده و بهره برداري منطقي و صحيح از آنها انجام پذيرد. همچنان كه ذكر شد پوشش گياهي (‌جنگل و مرتع ) براي حفظ حيات بشر بسيار حائز اهميت است و در تمامي ابعاد زندگي انسان مورد استفاده قرار مي گيرد و خداوند اين نعمت طبيعي را براي حيات انسان آفريده است و ما بايد با روشهاي بهره برداري صحيح و درست اين منابع حياتي را براي خود و نسلهاي آينده حفظ نمائيم .

تهيه و تنظيم : محمدآزاد