نقش منابع طبیعی در توازن توسعه اقتصادی - نمونه موردي استان ایلام

مقدمه

از آنجا که در هر رشته ای از فعالیتهای تولیدی و خدماتی، اهدافی مشخص و تعیین می شود و برای رسیدن به اهداف، برنامه هایی تهیه و به اجرا گذاشته می شود. اهداف کلان و عمده در بخش جنگل و مرتع نیز به این صورت می باشند :

حفاظت، احیاء، توسعه و بهره برداری مستمر و پایدار .

چه سیاست هایی اتخاذ شود تا ضمن تأمین اهداف در بخش منابع طبیعی، پاسخگوی تقاضای موجود در جامعه نیز باشد؟

چه سیاستهایی اتخاذ شود تا بخش منابع طبیعی ضمن پاسخگویی به تقاضای موجود در جامعه نقش های مختلف خود را ایفا نماید؟ نقش های به قرار زیر :

نقش حفاظتی: حفاظت آب و خاک در مقابل بارندگی، سیــل، باد و طوفان، تغذیه منابع آب زیر زمینی    و ...

نقش تولیدی : تولید چـــوب سوخت، چوب صنعتی،  محصــــولات غیــر چوبی، گیاهان دارویی، خوراکی و صنعتی .

نقش خدماتی  :  گردشگری، حیات وحش، تامین زمین برای مصارف مختلف، الهام بخشی به هنرمندان    و ...]2[

اتخاذ سیاست ها، انتخاب طرحها و برنامه ها جهت دستیابی به اهداف در هر کشور و منطقه متناسب با مراحل مختلف رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی، اقلیم، نوع تقاضا، موقعیت مکانی منطقه نسبت به سایر مناطق، جمعیت و ... تغییر می نماید.

وظیفه سیاستگذار این است که متناسب با شرایط اقتصادی، اجتماعی، جغرافیایی، اقلیمی، جمعیتی و ... با اتخاذ راه و روشهایی، زمینه هایی را فراهم نماید تا بکارگیری دانش و تکنولوژی برای افزایش تولید در واحد سطح با سرعت بیشتری بکار گرفته شود. به موازات آن راهکارهایی را تدارک ببیند تا زمینه اصلاح و احیاء جنگلهای مخروبه و تبدیل اراضی کم بازده به جنگل و مرتع با رغبت و سرعت بیشتری انجام شود، تمهیداتی را فراهم نماید تا دخالتها در عرصه های جنگلی و مرتعی متناسب با استعداد عرصه و در حد توان رویشی و تولیدی آن صورت گیرد تا با حفظ کلیه نقش های مذکور به نیازهای متنوع جامعه در حد توان، به صورت مستمر و پایدار پاسخگو باشد.

در کشور ما منابع طبیعی در طی سالهای طولانی تنها به عنوان منبع تولید علوفه، انرزی و تامین اراضی مورد نیاز برای توسعه امور کشاورزی، صنعتی و شهرسازی تلقی شده و پیوسته به منزله زیربنای توسعه اقتصادی و اجتماعی نقش اساسی داشته است، اما در این رهگذر هیچگاه قدر و منزلت آن مورد توجه قرار نگرفته است. در این نوشتار به صورت اجمال بخشی از توان تولیدی منابع طبیعی استان ایلام  به صورت کمی و اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته است تا ارزش منابع طبیعی -که به حق بستر حیات و توسعه پایدار نام گرفته- و تاثیر آن بر زندگی روزمره مردم تا حدی مشخص شود.

وضعیت منابع طبیعی در استان ایلام

استان ایلام با وسعت 6/2002794 هکتار حدود 2/1 درصد مساحت کشور را تشکیل می دهد. سهم    جنگل های استان 641667 هکتار است که تیپ غالب آن گونه بلوط و گونه های بنه، ارژن، بادام، داغداغان و ... گونه های همراه آن می باشند. 3/33 درصد از جنگلهای استان انبوه و نیمه انبوه و مابقی جنگل تنک و دست کاشت می باشد.

نزدیک به 60 درصد مساحت استان را مراتع تشکیل می دهد که 18 درصد آن مراتع ییلاقی، 46 درصد آن مراتع میانبند و 36 درصد آن مراتع قشلاقی است.

 پوشش گیاهی استان با تاثیر از شرایط خاص اقلیمی و ادافیکی و توپوگرافی، متنوع است که بر اساس مطالعات انجام شده تعداد یکهزار گونه گیاهی در استان شناسایی شده است که 50 گونه آن درختی و درختچه ای و مابقی بوته ای و علفی و یکساله بوده و  بیش از 150 گونه آن دارویی و صنعتی است. با توجه به این مطالب سطح منابع طبیعی نزدیک به 90 درصد مساحت استان است که می تواند نقطه قوت و پتانسیل خوب برای برنامه ریزان و مدیران استان باشد.

ارزش اقتصادی جنگل های استان

  امروزه به علت زندگی ماشینی، ارزش جنگل و فضاهای سبز بیش از گذشته محسوس است. اثرات مثبت فضاهای سبز در تلطیف هوا، رسوب گرد وغبار هوا، تولید اکسیژن، ارزش ذخیره آب و جلوگیری از سیل، ارزش تفرجگاهی و اکوتوریسم، کاهش آلودگیهای شیمیایی و صوتی بر همگان آشکار است .

عرصه 641667 هکتاری جنگلهای استان با گـــــونه غالب بلـــــوط با عمری چند صد ساله و با قابلیت مدیریت شاخه زاد و تأثیر گذار در معیشت دامداران و مهمتر از همه، تأمین و تنظیم آب رودخانه ها نقش بسزایی ایفا می نمایند به گونه ای که با توجه به اعلام سازمان خواروبار جهانی (F.A.O ) ارزش یک هکتار جنگل سالانه 969 دلار است]4[ که در ادامه سعی می شود تا قسمتی از ارزش جنگلهای استان بصورت کمی بیان گردد:

-    با توجه به اینکه هر هکتار جنگل سالیانه 5/2 تن اکسیژن تولید می کند]3[ سهم جنگلهای استان ایلام در تولید اکسیژن سالانه میزان 1602500 تن می باشد، که نقش بسیار زیادی در تلطیف آب و هوای استان دارد.

-    از طرفی هر هکتار جنگل سالیانه تا 68 تن گرد و غبار را در خود رسوب می دهد]3[ که این میزان به واسطه جنگلهای استان که عمدتاً پهن برگ می باشند سالیانه نزدیک به 6/43 میلیون تن برآورد می شود که گواه این مطلب آلودگی هوا در اثر گرد وخاک ناشی از بیابانهای عراق و عربستان در فصل بهار و تابستان سالجاری بود که با وجود شدت آلودگی پس از چند روز هوا همان لطافت قبلی را باز یافت که در این رابطه نقش جنگلها  قابل توجه است.

-    یکی از نقشهای غیر قابل انکار جنگل در کاهش آلودگی صوتی است، هر یک متر عرض نوار جنگل انبوه و جوان تا 16/0 دسی بل صدا را کاهش می دهد به عبارت دیگر نوار جنگلی به عرض 250 متر حدود 40 دسی بل از سر و صدای محیط را کم می کند که نقش بسیار زیادی در آرامش روحی و روانی انسان دارد. ]3[

-    پوشش جنگلی بیشترین تاثیر را در کاهش سیل و رواناب دارد و می توان جنگل را بستر ذخیره آب دانست به گونه ای که یک لیتر آب در خاکهای جنگلی برای نفوذ به 7 دقیقه زمان نیاز دارد در حالی که در وضعیت فاقد جنگل 5/4 ساعت طول می کشد.

در بالا قسمتی از ارزش زیست محیطی جنگلها که به صورت غیر مستقیم و غیر ملموس در اختیار مردم قرار می گیرند، بیان گردید در ادامه بحث به موضوع قابلیت بهره برداری از محصولات فرعی جنگل و مرتع تنها به ارزش اقتصادی شیره خام سقز و تأثیر آن بر اقتصاد ساکنین منطقه اشاره می شود و از ذکر سایر ارزش های درمانی و صنعتی و خوراکی آن خودداری می گردد:

طبق آمار برداریهای به عمل آمده در طرحهای تهیه شده در جنگلهای استان، سطح قسمت بنه خیز جنگلهای استان که شیره خام سقز از آن استحصال می شود 200 هزار هکتار است و  حجم کل سقز قابل برداشت سالانه در این جنگلها در قالب یک طرح سه ساله نزدیک به 187 تن برآورد می گردد که پتانسیل تولید این درختان در صورت برداشت از تمام سطح آن 560 تن در سال می باشد. با لحاظ ارزش هر کیلوگرم سقز خام 120000 ریال ارزش اقتصادی سالانه سقز در استان یک رقم قابل توجه خواهد بود. علاوه بر نقش اقتصادی برداشت محصولات فرعی جنگل و مرتع اشتغالزایی حاصل از این فعالیت است که بطور متوسط 124000 نفر – روز را درگیر این امر می نماید.

برخی از محصولات فرعی قابل بهره برداری از منابع طبیعی عبارتند از :

گل گاوزبان – کتیرا – آویشن – گل نرگس – علف مار و ...

که اگر تولید بذر درختان جنگلی نظیر بلوط – بنه – ارژن – بادام - زالزالک و .... به لیست فوق اضافه گردد نقش ارزنده منابع طبیعی در بالا بردن سطح اقتصاد و اشتغال ساکنین منطقه بر همگان آشکار می شود که به دلیل اطاله کلام از محاسبات مربوط به این بخش خودداری می گردد .

ارزش اقتصادی مراتع استان

در مطالعات انجام شده توسط سازمان خواروبار جهانی (F.A.O )  ارزش یک هکتار مرتع سالانه 232 دلار برآورد گردیده است، ]4[ بر این اساس، گستره وسیع مراتع استان (1146280 هکتار) نقش غیر قابل انکار خود را در توسعه اقتصادی استان متذکر می شوند.

 در ادامه به بخشی از درآمدهای ملموس مراتع استان پرداخته می شود:

میزان تولید علوفه مراتع استان 536/231394 تن علوفه می باشد، با توجه به اینکه متوسط عملکرد یونجه 4 تن در هکتار است این میزان علوفه از 57849 هکتار یونجه زار بدست می آید که این سطح نزدیک به 81 درصد مساحت اراضی کشاورزی آبی زیر کشت استان را شامل می شود و اهمیت مراتع را در تامین علوفه بیان می کند.

 هر انسان روزانه به ازای هر کیلوگرم وزن خود یک گرم پروتئین نیاز دارد. مقدار پروتئین موجود در علوفه، شاخص عمده ای در کیفیت گیاهان علوفه ای است. در نظر داشتن محتوای غذایی علوفه در تولیدات دامی بسیار ضروری می باشد  مقدار پروتئین قابل هضم با کیفیت متوسط علوفه در هر کیلوگرم علوفه خشک مرتعی 38 گرم است. ]5[ که به صورت غیر مستقیم در اختیار انسان قرار می گیرد.

اهمیت اقتصادی مرتع به نــوع فراورده و ارزش فراورده هایی ارتباط دارد که از مرتــع بدست می آیند فراورده های مرتع شامل علوفه مرتعی و فراورده های غیر علوفه ای یا تولیدات فرعی مرتع است. از سوی دیگر مرتع دارای نقش عمده ای در حفاظت از آب و خاک و حیات وحش دارد که نمی توان ارزش اقتصادی آن را تعیین نمود.

 بر اساس طرح ملی تعادل دام و مرتع، ارزش ریالی کنترل فرسایش خاک و روان آب 3/2 برابر ارزش تولید علوفه بوده و ارزش زیست محیطی مرتع در ایران بین 4 تا 8 برابر ارزش تولید علوفه است که در ادامه به آن پرداخته می شود:

1-   ارزش علوفه تولیدی مراتع :

میزان علــوفه ای که سالانه در مراتع استان ایلام تولید می شود 536/231394 تن می باشد که با در نظر گرفتن ارزش هر کیلو گرم علوفه معادل 1200 ریال، ارزش  علوفه ای مراتع استان 277673443200 ریال یا حدود 278 میلیارد ریال می باشد.

2-   ارزش فراورده های دامی :

محصولاتی که از دام به دست می آیند گوشت، شیر و فراورده های آن پشم، پوست، روده، سم و کود دامی است.

-    گوشت : با توجه به آمارنامه استان ایلام در سال 84،  گوشت تولیدی از محل  دامهای کشتار شده در کشتارگاههای رسمی 2939239 کیلوگرم برآورد شده است. اضافه بر رقم فوق که تحت کنترل و نظارت مسئولان امر بوده است، همه ساله تعدادی دام نیز خارج از کشتارگاهها بدون نظارت کشتار می شود که باید مقدار آن را به رقم فوق الذکر افزود که در مورد گوسفند و بز برابر رقم مربوط به کشتارگاهها و در مورد گاو و گوساله 25 درصد رقـــم ثبت شده در کشتارگاهها را در نظــر       می گیرند. پس با در نظر گرفتن این ارقام جمع کل گوشت تولیدی استان 5088699 کیلوگرم برآورد می شود. با عنایت به وسعت مراتع استان و تکیه معیشت مردم استان به دامداری متکی به مرتع اگر فرض شود که حدود 20 درصد از دامهای استان به طور دستی تغذیه می شوند و 80 درصد بقیه از مراتع تعلیف می کنند، مقدار گوشت بدست آمده از تعلیف دامها در مراتع 4070959 کیلوگرم است و اگر متوسط بهای گوشت قرمز هر کیلوگرم 50000 ریال باشد،  بهای گوشت تولید شده از چرای دام در مراتع استان رقمی معادل 203548 میلیون ریال است. تصور  می شود همین رقم برای نشان دادن ارزش اقتصادی مراتع کافی باشد.

-    شیر : طبق آمار موجود در سال 1382 شیر تولیدی استان حدود 52 تن بوده است]7[ که اگر 50 درصد آن حاصل چرای دام ها در مراتع باشد این میزان 26 تن خواهد بود که با نرخ هر لیتر شیر 3000 ریال سهم مراتع از تولید شیر 78 میلیون ریال می باشد.

فراورده های دامی منحصر به گوشت و لبنیات نبوده و محصولات دیگری مانند پوست، پشم، روده و شاخ، کشک و روغن حیوانی نیز وجود دارد که باید به حساب آورده شود که در جا به این مقدار بسنده می گردد. به آمار فوق درآمد ناشی از جمعیت یک میلیون واحد دامی عشایر مهمان از استانهای کرمانشاه و همدان و لرستان که فصل قشلاق را در استان سپری می نمایند و تولیدات خود را به خارج از استان انتقال می دهند را نیز باید اضافه نمود.

- تولید عسل: با توجه به وابستگی مستقیم و غیر قابل انکار تولید عسل و زنبورداری به گیاهان مرتعی و جنگلی، می توان این مورد را نیز از تولیدات فرعی عرصه های منابع طبیعی محسوب نمود. بر اساس آمارنامه سال 84، میزان تولید عسل استان ایلام 492 تن بوده است. اگر متوسط بهای هر کیلوگرم عسل 50000 ریال باشد، ارزش عسل تولیدی استان 6/24 میلیارد ریال خواهد بود.   

3-    سایر ارزش های مرتع :

همانگونه که ذکر شد ارزش ریالی کنترل فرسایش خاک و روان آب 3/2 برابر ارزش تولید علوفه و ارزش زیست محیطی مرتع بین 4 تا 8 برابر تولید علوفه است]4[ لذا سایر ارزش های مراتع استان اگر به صورت کمی بیان گردد به صورت زیر خواهد بود

میلیارد ریال 4/639 = 3/2 × 278 = ارزش حفاظتی مراتع

   میلیارد ریال 1668  = 6 × 278 = ارزش زیست محیطی مراتع

منابع آب استان از طریق854 حلقه چاه، 10 رشته قنات، 21 دهنه چشمه و 8 رودخانه دائمی تامین می شود. پتانسیل منابع آب زیرزمینی استان 314 میلیون مترمکعب است که این منابع آب زیرزمینی در اثر وجود پوشش گیاهی و نفوذ آب در خاک تشکیل شده است. با فرض این مطلب که این منابع حداقل ارزشی برابر هزینه تغذیه مصنوعی سفره آب زیر زمینی داشته باشد، ارزش ذخیره آب توسط گیاهان جنگلی و مرتعی استان برابر 6280000 میلیون ریال است.

همچنین ضرر و زیان ناشی از تخریب منابع طبیعی از دیگر بحث های مرتبط با مسائل اقتصادی مترتب برآن می باشد.

بیماری خاک، از دست دادن پوشش گیاهی آن است. برای مداوای آن لازم است عواملی را که باعث از بین رفتن پوشش گیاهی خاک شده است را از بین برد. به استناد آمار موجود، میزان تلفات خاک در استان ایلام، سالانه بیش از 46 میلیون تن می باشد. این خاک از مزارع حاصلخیز، مراتع و جنگلها برداشت می شود که اگر ارزش آن از کود حیوانی بیشتر نباشد حداقل هم ارزش آن است. با فرض قیمت هر تن خاک تلف شده برابر یک تن کود حیوانی، ارزش خاک تلف شده سالیانه استان 4600 میلیارد ریال خواهد بود.

اگر این توده 46 میلیون تنی خاک در مکعب مستطیلی با سطح مقطع یک هکتار انباشته گردد، ارتفاع این مکعب مستطیل برابر 3451 متر خواهد بود. لازم به ذکر است که بلندترین نقطه استان ایلام، قله ورزرین در ارتفاعات کبیرکوه با ارتفاع 3006 متر می باشد که این قیاس وضعیت فاجعه بار تخریب منابع طبیعی را تا حدی روشن می نماید. این در حالی است که آمار ناشی از فرسایش بادی در این محاسبات لحاظ نشده است.

38 درصد جمعیت شاغل استان به طور مستقیم یا غیر مستقیم به ماهیت و وضعیت منابع طبیعی     وابسته اند. ]7[ پراکنش منطقی نیروی کار در عرصه های طبیعی استان، اهمیت این موضوع را نشان      می دهد که در صورتی این امکانات از دست برود به طور طبیعی نیازهای اشتغال از طریق مهاجرت های   بی رویه به عرصه های متمرکز شهری منتقل شده و نابسامانیهای اقتصادی و اجتماعی فراوانی را به همراه خواهد آورد.

استفاده مطلوب از منابع طبیعی می تواند ضامن ماندگاری و توسعه پایدار بوده و عدم توجه به آن می تواند بالقوه متضمن مسائلی باشد که مجموعه برنامه های توسعه اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی کشور را با مخاطره جدی روبرو سازد.

با توجه به مطالب فوق در خصوص بخشی از ارزش اقتصادی منابع طبیعی در استان ایلام که با داشتن 2/1 درصد مساحت ایران عزیز یکی از کوچکترین استانهای کشور به شمار می رود امید است که این نوشتار سطح آگاهی مردم فهیم استان را در رابطه با منابع طبیعی بالا برده و در حفظ و حراست از این ثروت خدادادی که متعلق به امام عصر ( عج ) می باشد با مأمورین اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همگام و همیار باشند و تاکید بر این مطلب که انسان می تواند بدون صنعت زنده بماند اما بدون محیط زیست و پوشش گیاهی تصور زنده ماندن خیال باطلی بیش نخواهد بود.

نگارنده:عبدالسلام پيري- معاون فني اداره كل منابع طبيعي استان ايلام

منابع مورد استفاده:

1-    جزیره ای، محمدحسین و مرتضی ابراهیمی رستاقی،(1382) ، جنگل شناسی زاگرس، دانشگاه تهران

2-    عبداله پور، مصطفی، (1383) ، سیاست جنگل، دانشگاه آزاد اسلامی

3-    آقا زمانی، جمشید، (1383) ، توسعه جنگل و فضای سبز، انتشارات راه سبحان

4-    اسکندری، نگهدار، (1384) ، سیمای کلی مراتع کشور، دفتر فنی مرتع

5-    پازوکی، منوچهر، (1380)، مرتع، نشر دانشگاهی

6-    مقدم، محمدرضا، (1377)، مرتع و مرتعداری، دانشگاه تهران

7-    سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان ایلام، (1385) ، سالنامه آماری استان ایلام-1384