معرفي خصوصيات مرفولوژي و فنولوژي گياه وشا

نام علمي: Dorma ammoniacum

نام تيره (خانواده): umblliferee

نام لاتين: gum ammoniacum plant

نام فارسی: وشا، وشق، کندل، اشترک

معرفي خصوصيات مورفولوژی:

گیاهی علفی پایا به ارتفاع 250- 180سانتیمتر، ساقه به قطر 3 تا 6 سانتیمتر در بالا با شاخه های متناوب و پانیکولی در ابتدا زردکاهی، سبز رنگ، سرانجام قهوه ای شونده، برگها دارای پهنک بزرگ، همگی قاعده ای سه بخشی، قطعات اولیه شانه ای بندرت دوبار شانه ای، قطعات انتهایی بزرگ، همگی به محور پهن چسبیده، دمبرگ و محور دمبرگ ضخیم، گل اذین چتر مرکب واقع بر روی ساقه های فرعی، گلها بسیار کوچک، میوه شیزوکارپ با کرکهای سفید هلویی و پشمالو

گیاهان عمده همراه Artemisia sieberi ;zygophyllum eurypterum

فراوانترین گیاه همراه ودر برخی رویشگاه ها: Stipa barbata

تعدادی از گیاهان بالشتی نظیر گون خاردار

گياهان همراه:

نيازهاي اكولوژيكي:

بارندگی: متوسط بارندگی سالیانه 120 -300 میلیمتر اکثرا "کمتر از 250 میلیمتر عمده ریزشها از نوع باران

درجه حرارت: متوسط سالیانه5/12-5/17 درجه سانتیگراد حداقل دمای مطلق 20- و حداکثر دمای مطلق 48 درجه سانتیگراد

خاک: کم عمق تا نیمه عمیق، بافت عموما سبک گاهی متوسط، (لومی شنی، شنی لومی شوری متغیر، عموما" بدون شوری، گاهی شوری با EC حدود 9میلی موس بر سانتیمتر، کمی قلیایی یا قلیایی PH از( 8 تا 5/8 )اهکی ،عموما"دارای مقدار زیادی گچ درطبقات زرین.

گستره رویشی:

گیاهی انحصاری ایران بیشترین گستره بیابانی مرکزی عرصه هایی در شرق و جنوب شرق در ناحیه رویشی ایران تورانی.

خصوصيات فنولوژی:

شروع جوانه زد ن بذر و یا رشد رویشی پایه هایی قدیمی از اواخر اسفند در پایه هایی که سالهای قبل از بلوغ را طی می کنند، تنها برگ و ساقه به وجود امده ودر اواخر تابستان گیاه به خواب می رود. در پایه هایی که سالهای اخر عمر خود را می گذرانند، گلدهی اوایل اردیبهشت، بذر دهی اواخر خرداد، رسیدن بذر نیمه دوم تیر ماه، سپس ریشه پوسیده و گیاه از بین می رود.

ویژگیها و کاربردها :

وشا از گیاهان با ارزش علوفه ای، صنعتی ودارویی است که در مراتع بیابانی کشور بصورت گونه غالب یا همراه در ترکیب تیبهای مرتعی دیده می شود. گیاهی است انحصاری ایران منوکارپیک با طول عمر تخمینی 5 سال این گیاه هر ساله برگها ی قاعده ای بزرگ و سریع الرشدی بوجود میاورد وتنها یک با در سال اخر عمر گل و بذر می دهد و پس از رسیدن بذرها ریشه ان پوسیده و گیاه از بین می رود.

مهمترین ویژگی و ارزش این گیاه تولید شیرابه ای به نام گام امونیاک (وشا) می باشد. این شیرابه بر اثر خراشها و شکافهای طبیعی ساقه ها بویژه در محل اتصال ساقه ها ی فرعی به ساقه اصلی ویا محل گزش حشرات بر روی ساقه جمع شده و با وسیله ای به نام کاردک جمع اوری می گردد .

فصل بهره برداری و شا از اواخر خرداد تا اواسط مرداد می باشد و معمولا" در 4 تا 5 نوبت انجام میشود (البته اگر در اواخر تیر ماه انهم در یک نوبت صورت گیرد از نظر کیفیت و راندمان مقرون به صرفه تر است) بهره برداری وشا در سال اخر عمر صورت می گیرد از این رو این عملیات بویژه در اواخر تیر که بذور رسیده اند هیچگونه خسارات و مشکلی از نظر تجدید حیات گیاه به وجود نمی اورد. لیکن امکان بهره برداری به میزان تراکم پایه های گلدار بستگی دارد ودر خشکسالیها فاقد توجیه اقتصادی است.

گام امونیاک حاوی حدود 69 درصد رزین 22 درصد صمغ 8/1درصد اسانس ،مقداری جزیی اسید سالسلیک و 2تا 12 درصد اب .

گام امونیاک بر 2 نوع است، نوع اشکی که از ساقه گیاه بدست می اید و مرغوبتر است و رنگ سفید شیری تا قهوه ای دارچینی دارد نوع توده ای که زردرنگ است و به حالت طبیعی در پایه گیاه جمع می شود.

اگر بارندگی در بهار بیشتر باشد پایه های گلدار این گیاه کمتر ولی شاداب تر است و محصول هر پایه 50گرم می رسد.

از گام امونیاک در دارو سازی استفاده زیادی می شود. برای بر طرف کردن ناراحتی های معده و انگل های گوارش مصرف فراوان تری دارد و نیز از وشا در تولید دارو های مقوی، نیرو دهنده، رفع بیماری های نظیر برونشیت های مزمن، تنگی نفس و..... در صنعت شیرينی سازی، صنایع غذایی، رنگ سازی، عطر سازی، ساخت مواد پاک کننده، چسب جواهرات و ....

بهره برداری وشا از طریق ریشه مرسوم نیست، ضمن انکه بهره برداری نا مناسب باعث نابودی گیاه می شود.

در منابع مختلف و تحقیقات بعمل آمده دستور العمل بهره برداری از ریشه این گیاه به شرح زیر امده است:

-برداشت در شهریور صورت گیرد زیرا در این زمان ریشه بیشترین ذخیره را دارد

–پایه های انتخاب شده حداقل سه ساله باشند.

-از تیغ زدن پایه هایی که سال اخر عمر خود را طی می کنند اجتناب شود

-بهتر است جهت پشت به باد تیغ زنی انتخاب گردد تا به کیفیت محصول خللی وارد نشود.

-برای تیغ زنی بایستی مقداری از خاک اطراف گیاه بصورت پشت به افتاب کنار زده شود.

-نوع برش به صورت مقعر به ضخامت نیم سانتیمتر وبه طول چهار سانتیمتر به صورت دایره و کمی پایین تر از سطح یقه صورت گیرد.در صورت امکان لایه کند شده شده از ریشه جدا نگردد.

-پس از جمع اوری محصول حتما"خاک اطراف یقه به جای اول برگردانده شود تا گیاه دچار صدمه نگردد.

-هر پایه در طول عمرش بیش از یک بار مورد بهره برداری قرار نگیرد.

-بدلیل حساسیت کار، بهره برداران با اموزش های لازم با این شیوه اشنا شوند.

منبع: معرفي برخي گونه هاي مهم مرتعي، مناسب براي توسعه واصلاح مراتع ايران، تاليف جواد مقيمي

تهيه كننده: مهندس لادن صادقی- اداره منابع طبيعي و آبخيزداري شهرستان بيرجند

بهره برداري وشا:

موارد مصرف:

تركيبات ساختاري: