اقدامات انجام شده در ایران جهت مقابله با بیابانزایی و خشکسالی
- توضیحات
- دسته: مقاله ها
- نمایش از دوشنبه, 26 اسفند 1387 11:11
- بازدید: 658
هرچند که در این حوزه، نهادهایی چند مانند مرکز تحقیقات کویری و بیابانی ایران وابسته به دانشگاه تهران، مؤسسه جغرافیایی دانشگاه تهران، پژوهشکده نفت سازمان مدیریت و برنامه ریزی و بسیاری از مراکز آموزش عالی مرتبط در سراسر کشور هم فعال بوده و طرح هایی پراکنده را به اجرا درآورده یا می آورند:
با این وجود از آنجا که مؤسسه تحقیقات جنگل ها ومراتع رسماً تولید پژوهش دراین حوزه را برعهده داشته و مسئولیت هدایت طرح ها و سیاست گذاری برنامه های آینده متوجه این نهاد است ، به شرح مختصری از دستاوردهای پژوهشی آن پرداخته می شود .
به طور کلی پژوهش های به انجام رسیده را که عملاً با طرح " اصلاح مراتع فرسوده از طریق بررسی فصل کشت، عمق، روش و میزان کشت بذر نباتات مرتعی مقاوم به خشکی " در سال 1345 آغاز شد، می توان در هفت بخش شناسایی منابع پایه آب و اراضی، تثبیت زیست شناختی ناهمواری های ماسه ای، تثبیت فیزیکی ناهمواری های ماسه ای، بهره وری و بهره برداری از شن زارها، حفاظت و نگهداری از جنگل کاری ها تاغ و گز، طرح های سازگاری و احیای سرزمین های خشک و آسیب پذیر خلاصه کرد .
مهم ترین گرایه گروه نخست ( شناسایی منابع پایه آب و اراضی )، فراهم کردن بستری مناسب برای شناخت اصلی ترین مناطق بحرانی کشور و مهم ترین عوامل کاهنده کارایی سرزمین بوده و به همین دلیل، اغلب طرح هایی بنیادی – کاربردی محسوب می شدند که ستاده های حاصل از آن ها می توانست به کمک برنامه ریزان کشوری شتافته و درجه موفقیت برنامه های توسعه را افزایش دهد. بدین ترتیب، نه تنها از هدر رفت سرمایه های ملی ممانعت می شد، بلکه از پس روی و زوال زیست بوم های آسیب پذیر و شکننده کشور نیز کاسته می شد. در این راستا، می توان به موارد زیر، به عنوان مهم ترین دستاوردهای گروه موصوف اشاره کرد:
کشف بیشینه کارایی مطالعات کشور در تهیه نقشه بیابان زایی به روش فائو و یونپ و تعیین کارایی توان اطلاعاتی کشور به تفکیک 9 فرایند معرف بیابان زایی
آگاهی از این حقیقت که افزایش و کاهش شوری خاک در حوضه مرکزی ، اغلب به دلیل تبدیل اراضی با شوری متوسط به سطوح نمکدار رخ داده است.
فرجام سخن این که به نسبت شمار اندک نیروها و امکانات درگیر در حوزه پهناور سرزمین های متأثر از بیابان زایی، کمیت و کیفیت قابل توجه اقدام های انجام شده در هر دو بخش قابل توجه اقدام های انجام شده در هر دو بخش پژوهش و اجرا، دلالت بر سخت کوشی و هم کوشی کارشناسان و پژوهشگران دو بخش یاد شده دارد. بیش از نیمی از عرصه های شن زارکشور ( بیش از 30 برابر مجموع مساحت پنج کشور سنگاپور، بحرین، مالت، مالیو و گرانادا، گستره عمل بخش اجرا در طول چهار دهه گذشته بوده و بخش پژوهشی نیزبه رغم بضاعت بسیار محدود خویش با به اجرا درآوردن نزدیک به یکصد طرح پژوهشی، تقریباً در تمام عرصه های کاری واحد اجرا، به انجام تحقیقاتی چند با هدف کاهش درصد ناکار آمدی کاهنده کارایی سرزمین در کشور کماکان با شتابی قابل تأمل ادامه داشته و اقدام های انجام شده، از توانایی لازم برای بازدارندگی جریان بیابان زایی بی بهره بوده است. پاره ای از مهم ترین مؤلفه هایی که در بروز شرایط پیش آمده مؤثر بوده اند، عبارتند از:
1- وجود تفکری غلط مبنی برتمرکز اقدام های بازدارنده دردرون محدوده های طبیعی بیابان
2- غلبه دیدبخشی و جزیره نگری در مقابله با بیابان زایی
4- جایگاه نازل گرایه های زیست محیطی در میان ملاحظات راهبردی کشور
5- نبود رهبری واحد و ناهماهنگی سازمان ها و نهادهای اجرایی کشور در امر مقابله با بیابان زایی
6- غلبه نگرش مبتنی بر مدیریت بحران در مواجهه با بلایای طبیعی، بویژه، خشکسالی وسیل.
آگاهی از مهمترین عامل افت کیفیت منابع آب حوضه آبخیز دریاجه نمک معرفی عوامل مؤثر درپایداری خاکدانه هاکشف این حقیقت که در دوره 30 ساله مورد بررسی، در بیتر موارد رژیم آبدهی رودخانه های حوضه آبخیز مرکزی ملایم تر شده است .
تعیین مناسب ترین زمان و مکان کاشت گونه کنار درناهمواری های ماسه ای استان خوزستان
معرفی مناسب ترین زمان، فواصل کاشت، اندازه و سن نهال ها و قلمه های اسکنبیل ، گز شاهی و تاغ در ناهمواری های ماسه ای سبزوار و خوزستان کشف بهترین روش کاشت نهال و بذر تاغ تعیین عمق 80 سانتی متری گود برداری، به عنوان بهترین ارتفاع چاله برای کاشت نهال های تاغ، گز، آتریپلکس و درخت پده مقایسه جنس گلدان در کیفیت رویش نهال های مورد استفاده در سبزوار و خوزستان و توصیه گلدان های نایلونی طرح های گروه سوم ( تثبیت فیزیکی ناهمواری های ماسه ای ) نیز که اغلب در شمار پژوهش های کاربردی – اجرایی محسوب می شوند ، از منظری دیگر تلاش داشتند تا از افزایش هزینه اجرایی طرح های مهار بیابان زایی کاسته و در صد موفقیت آن ها را افزایش دهند. دستاوردهایی نظیر مواردی که در پی خواهند آمد ، در شمار اصلی ترین ستاده ها و یافته های حاصل از اجرای طرح های ذکر شده در این بخش به حساب می آیند :
عدم احداث سازه های مکانیکی در اراضی مارنی و آسیب پذیر تعیین میزان دقیق هرز آب جاری شده در اراضی بایر و بدون خاکپوش مقایسه دوام خاک پوش های گوناگون رسی، سیمانی، آهکی و مخلوط با یکدیگر؛ فراهم شده امکان بررسی هزینه های به کار رفته در روش های بوم شناختی با روش های مکانیکی و استفاده از خاک پوش های نفتی مهمترین ستاده های برآمد ه از گروه چهارم ( بهره وری وبهره برداری از شن زارها )، عبارتند از:
استفاده از روش آبیاری کوزه ای در استقرار نهال و باد شکن هرس انتهایی درختان تاغ و توصیه در بهره گیری از بذر آن در جیزه غذایی دام درواقع به دنبال عملیات وسیع اجرایی که در گستره پهناور بیابانی کشور درطول نزدیک به نیم قرن اخیر به انجام رسیده است، مشکلاتی سربرآورده که این گروه از پژوهش ها در صدد چاره جویی مشکلات مزبور برآمده اند و اغلب، به سفارش دستگاه اجرایی ذی ربط آفریده شده اند.
آگاهی از دلایل پژمردگی تاغزارها و گزهای شاهی دست کاشت و ارایه راهکارهای عملی بازگرداندن شادبی آنها فراهم شدن امکان مقایسه اثر روش های مختلف هرس
تعیین حد بحرانی ارتفاع تپه های شنی از نظر استقرار پوشش های گیاهی .
به نظرمی رسد که فلسفه وجودی اکثر طرح های اخیر نیز، همانند گروه چهارم، نیاز دستگاههای اجرای وابسته بوده است .
گمان می رود یکی از اصلی ترین دلایل وجودی و ترویج این دسته از طرح ها، بررسی راه هایی بود که بتواند آرمان سبز کردن بیابان ها را عملی سازند ؛ آرمانی که امروزه در مسیر تکاملی آموزه های بخش از اولویت افتاده و اصولاً نیاز به حصول چنین هدفی احساس نمی شود . هر چند که به هر حال ، در مناطقی خاص و نیز به دلیل بهره برداری از بیشینه توان پایدار سرزمین ، می توان ادامه چنین طرح هایی را در مقیاسی محدود ، توصیه کرد .
سرانجام آن که بیشترین حجم پژوهش های به اجرا درآمده ، متعلق به گروه هفتم ( احیای سرزمین های خشک وآسیب پذیر) است و پاره ای از مهم ترین دستاوردها و باز خوردهای پژوهشی بخش نیز ، مدیون همین بخش است ؛ از جمله :
کشف چگونگی گسترش و جهت حرکت بپه های ماسه ای یزد – اردکان
توصیه به تلفیق و هماهنگ کردن عملیات آبخیزداری و تثبیت شن در حوضه مسیله به هدف تثبیت زیست شناختی محل هاي ترسيب
بازخورد دیگر ، کمک به ایجاد تحولی است که درنگرش تصمیم سازان و تصمیم گیران اجرایی مملکت در حوزه منابع طبیعی به وجود آمده است ؛ چه امروز دیگر کسی از وجود 35 میلیون هکتار ناهمواری های ماسه ای و چالاب های کویری به عنوان مهم ترین عامل و نشانه بیابان زایی در کشور یاد نمی کند و آن را تهدیدی بالقوه که می بایست به هر ترتیب ریشه کن شود ، نمی داند . در ایران دهه هشتاد ، قلمرو فعالیت های مهار بیابان زایی به 50 میلیون هکتار اراضی بیابانی یا حتی 148 میلیون هکتار (7/89 درصد از مساحت کشور) از سرزمین های خشک نیز محدود نمی شود . چرا که اینک مشخص شده است محدوده عمل فرایند بیابان زایی ، در هر حال زیست بومی که استعداد سکونت گاهی دارد ، با هر فاصله ای از دریا ، هر ارتفاعی از سطح آب های آزاد ، هر عرض جغرافیایی و هر میزان بارش سالانه ، مجال بروز دارد
